Świętujemy dziesięciolecie (6): miejsca i repertuar

Odległość między Hajnówką a Szczecinem to w linii prostej około 660 km, asfaltem 769 km. Odległość ta przez dziesięć lat nabrała nowej treści. Jeśli nie dla wszystkich mieszkańców Podlasia i Pomorza Zachodniego, to przynajmniej dla prawie 180 osób, które przez dziesięć lat działalności Projektu Muzyczno-Liturgicznego „Wschód – Zachód” przebyli tę odległość nie raz i nie dwa. Dwudziestego czwartego lipca minęło dziesięć lat od naszego pierwszego wspólnego śpiewania. Dziś przyjrzymy się miejscom, w których gościliśmy i naszemu repertuarowi.

Stella splendens in monte 2012 (Poznań; w oczekiwaniu na koziołki)

W ostatnim dziesięcioleciu śpiewaliśmy 49 razy na terenie dziewięciu diecezji. Przede wszystkim były to nasze rodzime: diec. drohiczyńska (19) i arch. szczecińsko-kamieńska (17). W grupie pozostałych diecezji wyróżnia się arch. warszawska (5), na terenie której mieszka część uczestników, wywodzących się z Podlasia (Ryc. 1).

Ryc. 1. Diecezje polskie według liczby nabożeństw i mszy świętych z udziałem Projektu Muzyczno-Liturgicznego
"Wschód - Zachód". Objaśnienia w tekście.

Nasza nazwa „Wschód – Zachód” odnosi się między innymi do dwóch głównych ośrodków naszej działalności: Hajnówki na wschodzie i Szczecina na zachodzie. Miejscem pierwszego wykonania każdego z nabożeństw w cyklu nabożeństw okresowych z muzyką dawną była parafia pw. Krzyża Świętego i św. Stanisława, Biskupa i Męczennika w Hajnówce. Łącznie w Hajnówce zaśpiewaliśmy dziewięć razy – w tym w dwóch kościołach na terenie naszej rodzimej parafii (pw. Krzyża Świętego i św. Klary) oraz w kaplicy cmentarnej parafii Śś. Cyryla i Metodego. Szczecin to z kolei miasto Rekolekcji dla facetów, lecz rzecz jasna gościmy w nim także z nabożeństwami z dawną muzyką religijną. W sumie w Szczecinie zaśpiewaliśmy 10 razy. Były to przede wszystkim Rekolekcje dla facetów (7 edycji), a także dwie Via Crucis. Jedenaste spotkanie było zamkniętym warsztatem przygotowującym Ave magne Rex caelorum.

Fons et culmen: Msza ślubna 2016 (Hajnówka/ Narewka)

Dwubiegunowość naszej działalności widać także w najczęściej odwiedzanych przez nas kościołach. W ostatnim dziesięcioleciu najczęściej (po sześć razy) można było nas usłyszeć w kościele pw. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Stanisława, Biskupa i Męczennika w Hajnówce (kościół, w którym rozpoczęliśmy naszą działalność) i w kościele pw. św. Jana Ewangelisty w Szczecinie (nasz obecny kościół macierzysty w Szczecinie). W dalszej kolejności należy wspomnieć Bazylikę Archikatedralną pw. św. Jakuba Apostoła w Szczecinie (miejsce naszych trzech pierwszych spotkań w tym mieście), a także kościół św. Klary w Hajnówce (nasz obecny kościół macierzysty w Hajnówce).

Via Crucis 2013 (katedra w Drohiczynie)

Innym często odwiedzanym przez nas kościołem jest kościół księży misjonarzy (parafia Zesłania Ducha Świętego) w Sopocie-Kamiennym Potoku, gdzie spotkaliśmy się trzykrotnie (w tym dwa razy na zamkniętym warsztacie). Dwa razy nasz śpiew dało się słyszeć w kościele pw. Wniebowzięcia NMP w Nowogardzie, kościele św. Jana w Stargardzie i kościele św. Mikołaja w Międzyrzecu Podlaskim.

Fons et culmen: Msza ślubna 2016 (Miłki k. Giżycka)

Przed każdym z naszych nabożeństw zaznaczamy, by nie traktować wyjątkowej formy muzycznej jako koncert. Nie chcemy śpiewać koncertów, preferujemy prezentować muzykę religijną w kontekście, w jakim odnajduje się zdecydowanie najlepiej, a więc podczas celebracji liturgicznych i paraliturgicznych. Jednak na specjalne życzenie zaśpiewaliśmy w ciągu ostatniej dekady dwa koncerty: w 2011 r. był to …nunc et in hora mortis nostrae w Chwarszczanach, a dwa lata później w ramach Hiszpańskiej Niedzieli na Solcu.

Ryc. 2. Skład procentowy repertuaru. Objaśnienia w tekście.

Przez te 49 muzycznych spotkań nasz repertuar rozrósł się do 131 pozycji, z czego 93 powstały przed 1600 r. Jedną trzecią śpiewów (42 kompozycje) stanowi chorał gregoriański, wykonywany przede wszystkim ze źródeł watykańskich i Procesjonarza dominikańskiego (30). W drugiej kolejności (30 utworów, czyli ok. ćwiartki repertuaru) stanowią utwory renesansowe, w znacznej mierze polskie, pochodzące głównie z Kancjonałów staniąteckich. Znacznie słabiej prezentowane są utwory barokowe, również głównie z Kancjonałów staniąteckich (łącznie 11 kompozycji renesansowych i barokowych pochodzi z tego zbioru). Skład procentowy naszego repertuaru prezentuje Ryc. 2.

Ryc. 3. Najliczniej reprezentowane w repertuarze źródła polifoniczne to polskie kancjonały renesansowe.

Na tle repertuaru wyróżnia się zbiór dziesięciu pieśni z El Llibre Vermell de Montserrat – jedyne źródło historyczne, z którego potrafimy wykonać wszystkie pieśni. I to nawet zupełnie niezobowiązująco, przy kolacji. Nabożeństwo Stella splendens in monte jest również wyjątkowe – jako jedyne bazuje na jednym źródle muzycznym – właśnie Czerwonej Księdze w Montserrat. Na drugim końcu znajduje się Via Crucis i Ave magne Rex caelorum, które wykorzystują aż 11 źródeł muzycznych. Gdzieś po środku mieści się Exaltata est, która, choć wyłącznie chorałowa, sięga do czterech źródeł.

Via Crucis 2015 (Warszawa)

Exaltata est, choć bardzo przez nas lubiana, jest nabożeństwem dość świeżym, które nie zdążyło zliczyć tylu powtórzeń, co chociażby Via Crucis, od której wszystko się zaczęło. Do dziś właśnie droga krzyżowa jest nabożeństwem, które śpiewaliśmy najczęściej (11 razy od 2006 r.). Zaraz po niej jest siedem edycji Rekolekcji dla facetów (od 2008 r.) i siedem powtórzeń Stella splendens in monte (od 2009 r.). Trzeci najlepszy wynik należy do mszy ślubnej z cyklu Fons et culmen.

Ryc. 4. Liczba powtórzeń poszczególnych nabożeństw okresowych, przygotowywanych z oprawą dawnej muzyki religijnej.

Jednak znacznie ważniejszymi od miejsc są osoby. To właśnie wszystkim zaangażowanym w działania Projektu Muzyczno-Liturgicznego „Wschód – Zachód” poświęcimy ostatni jubileuszowy wpis.

Krzysztof H. Olszyński

Wszelkie wyliczenia w niniejszym artykule odnoszą się do stanu z dnia 24.07.2016.

Fons et culmen 2015: Msza ślubna (najpierw śpiewanie, potem zabawa weselna!)

Świętujemy dziesięciolecie (3): w stronę chorału gregoriańskiego

Odległość między Hajnówką a Szczecinem to w linii prostej około 660 km, asfaltem 769 km. Odległość ta przez dziesięć lat nabrała nowej treści. Jeśli nie dla wszystkich mieszkańców Podlasia i Pomorza Zachodniego, to przynajmniej dla prawie 180 osób, które przez dziesięć lat działalności Projektu Muzyczno-Liturgicznego „Wschód – Zachód” przebyli tę odległość nie raz i nie dwa. To już dziesięć lat, proszę Państwa.

Exaltata est 2014, Hajnówka

Zajmując się muzyką liturgiczną nie moglibyśmy nie mieć w swoim repertuarze żadnego śpiewu chorałowego. Różne są definicje chorału gregoriańskiego: od najbardziej ogólnej „łaciński jednogłosowy śpiew własny liturgii rzymskiej” po najbardziej rygorystyczną, która dodaje „…związany z osobą papieża Grzegorza Wielkiego”. Inne definicje ograniczają powstawanie chorału gregoriańskiego do czasu, gdy praktyka jego komponowania była żywa, a więc komponowano według przekazów ustnych, a nie według teorii zawartej w księgach (czyli jakoś do XI w.), nazywając śpiewy późniejsze śpiewami typu chorałowego. Do tego dochodzi wiele niuansów, których rozstrzyganie nie jest materią niniejszego tekstu. Traktując chorał gregoriański jako muzykę liturgiczną związaną z dawną kulturą muzyczną (a więc definiowaną przez muzykologów jako tą przed 1750 rokiem – umowną datą, wyznaczoną przez śmierć Bacha), w naszym repertuarze znalazły się 42 kompozycje chorałowe, co stanowi 1/3 naszego repertuaru. Śpiewaliśmy je podczas mszy świętych, a także w ramach dwóch nabożeństw. Msze święte omówione zostaną w kolejnym wpisie, teraz przyjrzymy się nabożeństwom Requiem aeternam i Exaltata est.

Requiem aeternam 2013, Hajnówka

Opisywany w drugiej części naszych wspomnień [LINK LINK LINK] koncert w Chwarszczanach był również pierwszą próbą poważnego zmierzenia się z chorałem gregoriańskim. Oprócz pieśni z Montserrat, dobranych pod kątem Maryi jako patronki dobrej śmierci, koncert …nunc et in hora mortis nostrae zawierał również chorałowe śpiewy pogrzebowe z Missa pro defunctis. Posłużyły one później jako podstawa do przygotowania nabożeństwa Requiem aeternam – Różańca św. Wypominkowego, podczas którego nie tylko śpiewaliśmy chorałową mszę pogrzebową, lecz także pieśni ludowe wykonywane przy konających. Zgodnie z naszym zwyczajem pierwsze nabożeństwo odprawiliśmy w Hajnówce, lecz po raz pierwszy w naszym nowym macierzystym kościele – przyklasztornym kościele św. Klary. Był to rok 2013. 

Requiem aeternam 2015, Łochów

Dwa lata później powtórzyliśmy je w Łochowie. Gdyby w Sevres istniał dział wzorców dla organizowania wydarzeń w parafii, z pewnością znalazłoby się tam Requiem aeternam z Łochowa. Ksiądz Piotr już dwa miesiące przed rozpoczął zapraszanie na ten niezwykły wieczór. Nigdy jeszcze nie spotkaliśmy się z tak kompleksowym zaangażowaniem duszpasterzy i wspólnot. Kościół był pełen, ksiądz proboszcz specjalnie z okazji nabożeństwa zakupił nową monstrancję, z Muzeum Diecezjalnego w Drohiczynie przyjechała zabytkowa czarna żałobna kapa, a po wszystkim wcinaliśmy doskonałe ogóreczki słodko-kwaśne. O tak, to przyjęcie nas w Łochowie bardzo długo zapadnie w naszej pamięci jako to wzorowe i wymarzone.

Exaltata est 2014, Hajnówka

Rok po pierwszym Requiem aeternam, które to oprócz śpiewów chorałowych zawierało także kompozycje ludowe, zdecydowaliśmy się pójść krok dalej, przygotowując nabożeństwo całkowicie złożone ze śpiewów chorałowych. Tak powstał Exaltata est – Apel Jasnogórski na Uroczystość Wniebowzięcia NMP. Śpiewy pochodziły z ksiąg liturgicznych edycji watykańskiej, a także z Procesjonarza dominikanów, czy z renesansowego procesjonarza z Brugii. Nowe nabożeństwo pozwoliło nam zaśpiewać pieśni przypisane do dnia Wniebowzięcia NMP, które w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zostały zapomniane. Jest tylko jedna okazja w roku, by je wykorzystać, a my właśnie to zrobiliśmy. Ba, nawet dwukrotnie, bo następnego dnia po zaśpiewaniu Exaltata est w Hajnówce udaliśmy się do Rudki, gdzie nasze wspólne czuwanie zakończyło odpustowe nabożeństwo czterdziestogodzinne. W kolejnym roku dźwięki Exaltata est poniosły się po krużgankach klasztoru na Świętym Krzyżu. Nigdy jeszcze nie dane nam było śpiewać w tak ważnym historycznie miejscu.

Exaltata est 2015, Święty Krzyż

W ten sposób udało nam się wykorzystać w naszej działalności śpiewy chorałowe, które trudno na co dzień (czy nawet od święta) usłyszeć w naszych parafiach. Jednak na samym początku jedna z przywołanych definicji chorału mówiła, że jest to „śpiew własny liturgii rzymskiej”. Jego właściwym kontekstem będzie więc celebracja liturgiczna. W naszym przypadku będą to msze święte, którym towarzyszą nauki stanowe dla mężczyzn, a także cykl Fons et culmen. Oba rodzaje naszej działalności wspomnimy za tydzień.

Krzysztof H. Olszyński

Exaltata est na Świętym Krzyżu - nagrania video

 

          Poniżej publikujemy dwa nagrania z nabożeństwa Exaltata est, celebrowanego w tym miesiącu na Świętym Krzyżu.

Felix namque es – responsorium, na procesję. Śpiew własny. Źródło: Processionarium SOP. Rzym 1913. Responsorium to typ śpiewu chorałowego, w którym, po wspólnym odśpiewaniu przez kantora i chór wersetu stanowiącego „refren”, następuje dialog kantora i chóru. Na wersety kantora chór odpowiada różnymi fragmentami „refrenu”. Niniejsze responsorium jest śpiewem własnym Uroczystości Wniebowzięcia NMP, tzn. śpiew ten jest przypisany do tej uroczystości i nie pojawia się nigdzie indziej w roku liturgicznym. Pochodzi z procesjonarza dominikańskiego (SOP – sacerdotes ordine praedicatorum).          

Salve Regina – antyfona kończąca na okres od I Nieszporów Uroczystości Przenajświętszej Trójcy do nony soboty przed I Niedzielą Adwentu włącznie. Źródło: Vesperale Romanum. Paryż 1913. Antyfona śpiewana podczas procesji po Completorium (ostatnia godzina brewiarzowa dnia, stąd określenie antyfony "kończąca", tzn. kończąca liturgię godzin całego dnia). Jeśli Completorium odmawia się indywidualnie, a Nieszpory wspólnotowo, można antyfonę kończącą zaśpiewać po Nieszporach. W ciągu roku używa się czterech różnych antyfon kończących, w zależności od okresu liturgicznego. Każda z nich ma melodię zwykłą (łac. tonus simplex) oraz uroczystą (łac. tonus solemnis). Niniejsze nabożeństwo kończy Salve Regina w tonie uroczystym.

Exaltata est na Świętym Krzyżu - napisy końcowe

          W połowie sierpnia, w uroczystym czasie Wniebowzięcia NMP, znaleźliśmy się w wyjątkowym miejscu: w Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego, najstarszym sanktuarium na ziemiach polskich.  Mieliśmy zaszczyt kontemplować tam wyjątkowe śpiewy chorałowe, zebrane w nabożeństwo Exaltata est (łac. Wywyższona jest).

          Większość z nas ruszyła o świcie z Warszawy,  choć niektórzy przybyli na miejsce dzień wcześniej. Nasze jak zwykle radosne spotkanie oficjalnie rozpoczęliśmy sobotnim śniadaniem, które już tradycyjnie obfitowało w oryginalne specjały; niektórzy żartują, że w naszej nazwie brakuje członu „kulinarny”, bo nasz Projekt w garnki również zaglądać potrafi. Potem rozpoczęły się próby w grupach, oddzielnie chór żeński oraz męski. Przed każdym takim weekendowym spotkaniem każdy z nas ćwiczy materiał samodzielnie lub w grupach (jak np. warszawska część Projektu), w dzień lub przeddzień nabożeństwa nadchodzi żmudny czas dopasowania się wszystkich do siebie nawzajem. Ogólne wrażenia żeńskiego chóru po pierwszym wspólnym prześpiewaniu pieśni nam przeznaczonych były pozytywne. Nie wiem jak wyglądało to na męskiej próbie, jednak i nasi panowie wrócili z zadowolonymi minami.

          Sobota była dniem bardzo intensywnym. Oczywiste jednak było, że korzystając z okazji powinniśmy również poznać okolicę, w której właśnie dane nam było śpiewać, zwłaszcza, że miejsce było szczególnie urokliwe. Pogoda była idealna do spacerów wokół klasztoru i nie tylko. Nasz projektowicz, ks. Błażej, opowiedział nam wiele anegdot i historii związanych w jakiś sposób ze Świętym Krzyżem.

          Zwiedzanie zaczęliśmy od miejsca z wielką czcią nawiedzanego od wieków przez docierających tu pielgrzymów: od kaplicy Oleśnickich, gdzie złożone są Relikwie Krzyża Świętego. Niezwykłe jest, że przetrwały one nietknięte nawet najstraszniejsze dni historii klasztoru. Niezmierzoną ilością schodów dotarliśmy na szczyt odbudowanej w tym roku kościelnej wieży, z której wspaniale widać panoramę Gór Świętokrzyskich, a gdy są bardzo sprzyjające warunki bystre oko może ujrzeć nawet Tatry. Późnym popołudniem wybraliśmy się także na dalszy spacer, by zobaczyć gołoborza, które są wizytówką Gór Świętokrzyskich.

          Naszą sobotę w Świętym Krzyżu zakończyliśmy wieczorną próbą w kościele. Wtedy to powstały żartobliwe zdjęcia, na których większość z nas wyglądała jak profesor Religa na swoim najsłynniejszym.

          Kolejnego dnia, w niedzielę 16 sierpnia spotkaliśmy się po śniadaniu na próbę generalną. Potem o godz. 11.30 wspólnie uczestniczyliśmy we mszy świętej, podczas której posługiwaliśmy śpiewem. Chwilę po niej rozpoczęła się uroczysta adoracja relikwii Krzyża Świętego, a bezpośrednio po niej nabożeństwo Exaltata est. W pierwszej jego części wybrzmiał chorał gregoriański wyłącznie w męskim wykonaniu. Na twarzach kobiecego chóru wtedy jeszcze nieco ukrytego w stallach pojawiły się uśmiechy. Rzadko zdarza się mieć okazję po prostu uczestniczyć w prowadzonym przez nasz Projekt nabożeństwie. W drugiej jego części zaśpiewały wyłącznie kobiece głosy. Trzecia i czwarta część czuwania została zaśpiewana wspólnie. Z pewnością specyfika miejsca budowała dodatkową atmosferę nabożeństwa.

          Po zakończeniu nabożeństwa wymienialiśmy się spontanicznymi komentarzami i wrażeniami na gorąco. To zawsze radosny i pełen emocji moment, każdy z nas jest ciekaw jak poszczególne śpiewy przeżywali inni, bo rzeczywiście takie śpiewanie to również przeżycie.

Jowita S.

                Serdeczne Bóg zapłać ojcu Dariuszowi Malajce OMI, rektorowi Bazyliki Mniejszej pw. Trójcy Świętej na Świętym Krzyżu za umożliwienie nam zaśpiewania Exaltata est właśnie w tym miejscu. Bratu Lechowi Iskrzyckiemu OMI dziękujemy za przygotowanie noclegu, a bratu Sławomirowi Przyweckiemu OMI za pyszne obiady. Księdzu Błażejowi Samociukowi należą się dodatkowe podziękowania za sprowadzenie nas na Święty Krzyż.

CHÓR ŻEŃSKI: Teresa Bielecka, Magdalena Chomać, Natalia Galuchowska, Elżbieta Krytkowska, Jowita Sielska, Agnieszka Skórzewska-Skowron, Barbara Supeł, Monika Ryszawa

CHÓR MĘSKI: Łukasz Krytkowski, Krzysztof H. Olszyński, ks. Błażej Samociuk

KANTORZY: Magdalena Chomać, Agnieszka Skórzewska-Skowron, ks. Błażej Samociuk, Krzysztof H. Olszyński

ZAPLECZE: Tomasz Supeł (zdjęcia, transport), Zbigniew Skowron (transport)

Exaltata est na Świętym Krzyżu - fotorelacja

          Poniżej przedstawiamy fotorelację z nabożeństwa Exaltata est, jakie zaśpiewaliśmy 16. sierpnia w Klasztorze Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej na Świętym Krzyżu. Wkrótce wspomnienie tego wydarzenia na naszej stronie wraz z fragmentami nagrań.

Zaproszenie: EXALTATA EST na Świętym Krzyżu

Miło nam poinformować, że już wkrótce ponownie będziemy kontemplować nabożeństwo EXALTATA EST (łac. Wywyższona jest), dedykowane Uroczystości Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Tym razem zapraszamy do najstarszego sanktuarium na ziemiach polskich, do klasztoru na Świętym Krzyżu.

Uroczystość Wniebowzięcia NMP znana była już w V wieku w Palestynie i Syrii i już wtedy świętowana była 15. sierpnia. Jest więc niewątpliwie najstarszym świętem maryjnym w chrześcijaństwie, do dziś uroczyście obchodzonym na Wschodzie i Zachodzie. W tradycji łacińskiej od wieków posiadała ona, jak każde wielkie święto, rozbudowaną wigilię (nocne czuwanie). Po zakończonym nocnym czuwaniu osoby konsekrowane czekała jeszcze modlitwa pozostałych godzin brewiarzowych w ciągu dnia: tercja, seksta, nona, II nieszpory i kompleta. Do tego dołożyć należy drobne wzbogacenia tego schematu wynikające z tradycji poszczególnych wspólnot zakonnych (np. procesje). Jeśli sobie uświadomimy, że każdy ryt liturgiczny w chrześcijaństwie jest rytem śpiewanym, łatwo dojść do wniosku, że tak uroczystym obchodom musiały towarzyszyć równie uroczyste i różnorakie śpiewy. Wśród nich pojawiają się śpiewy wspólne dla świąt maryjnych, obchodzonych w ciągu roku, lecz przede wszystkim śpiewy własne Uroczystości Wniebowzięcia NMP. Niewielka ich część powtarza się w kilku godzinach brewiarzowych, znaczna większość wykonywana jest tylko raz w ciągu roku. Właśnie z tego bogactwa tradycyjnego śpiewu chorałowego Kościoła Rzymskokatolickiego skorzystano przy przygotowaniu celebracji niniejszego nabożeństwa – Apelu Jasnogórskiego na Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Oparto się na dwóch łacińskich tradycjach: księgach edycji watykańskiej, podanych całemu Kościołowi Powszechnemu, i księgach dominikańskich, zawierających śpiewy własne zakonu kaznodziejskiego.

Więcej o symbolice nabożeństwa poczytać można tutaj.

Zainteresowanych opisem poszczególnych śpiewów zapraszamy tutaj.

Na tegoroczne nabożeństwo EXALTATA EST zapraszamy do Bazyliki mniejszej pw. Trójcy Świętej, Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego na Świętym Krzyżu (diec. sandomierska). Nabożeństwo rozpocznie się w niedzielę, 16 sierpnia, po mszy świętej o godzinie 11.30.

Exaltata est w Hajnówce i Rudce - napisy końcowe

Kościół często i z czcią świętuje uroczystości poświęcone Matce Bożej, zdając sobie sprawę, że jest to miłe Bogu i dobre dla wiernych, jeśli wiele uroczystości w różnych dniach i podczas publicznych ceremonii jest obchodzonych ku czci najbardziej błogosławionej spośród wszystkich wybranych w niebie – Matki naszego Pana i Boga. Pośród tych różnych uroczystości, które obchodzi się z pobożnością od wieków aż po dziś dzień, Uroczystość Wniebowzięcia jest uważana za największą i najważniejszą.

(Homilia Świętego Piotra Kanizjusza prezbitera, O Maryi Dziewicy, Bożej Rodzicielce)

Hajnówka, 15.08.2014 (fot. Alicja Minarczuk)

          Projekt Muzyczno-Liturgiczny Wschód – Zachód, zgodnie ze starożytną tradycją, również uczcił tę największą i najważniejszą uroczystość poświęconą Najświętszej Maryi Pannie. 15 sierpnia w kościele pw. św. Klary w Hajnówce i 16 sierpnia w kościele pw. Trójcy Przenajświętszej w Rudce odbyło się nabożeństwo Exaltata est ze śpiewami wysławiającymi Maryję i łaskę wniebowstąpienia, jakiej dostąpiła (o śpiewach i symbolice nabożeństwa można przeczytać tutaj i tutaj). Obie te miejscowości znajdują się na Podlasiu, dlatego w sposób wyjątkowy można było doświadczyć, dlaczego w pobożności ludowej uroczystość ta nazywana jest świętem Matki Bożej Zielnej. Podczas mszy świętej 15 sierpnia w Hajnówce prawie wszyscy wierni trzymali w dłoniach bukiety z kwiatów

Ziołowy Zakątek w Korycinach - gospodarstwo
agroturystyczne, skansen, a także sklep
z podlaskimi ziołami

polnych i ogrodowych, zbóż, traw – przyniesionych do poświęcenia. Zaś po nabożeństwie w Rudce odwiedziliśmy Ziołowy Zakątek w Korycinach, gdzie mogliśmy podziwiać bogactwo roślin polskiej ziemi.

          Zioła lecznicze błogosławiono w tym dniu już pod koniec X wieku. W wielu wsiach błogosławione są również pola, a wierni ofiarowują plony na ołtarzu. Praktyka ta nawiązuje do jednego z apokryfów, według którego, kiedy Święta Rodzina uciekała z Dzieciątkiem do Egiptu, Matka Boża pomogła napotkanemu w drodze rolnikowi w obsiewaniu pola pszenicą. Siew okazał się cudowny – rzucone w ziemię ziarno od razu kiełkowało, rosło i wydawało plon. Kiedy ścigający uciekinierów żołnierze Heroda napotkali tego rolnika i zapytali go o młodą niewiastę z dzieckiem, ten odpowiedział, że widział takich ludzi, ale wtedy, gdy siał pszenicę. Ponieważ kłosy były już gotowe do zbioru, żołnierze uznali, że było to dawno i nie mogła to być Maryja z Jezusem.

          Również w tekstach wyśpiewywanych podczas nabożeństwa odnaleźć można wiele roślinnych metafor i porównań. Maryja wyrosła niczym cedr na Libanie i cyprys na górze Syjon; wydaje miłą woń jak mirra, cynamon i balsam; rozkwita miedzy różami i liliami. Podczas nabożeństwa niemal czuło się te wszystkie zapachy najpiękniejszego kwiecia.

          Tym bardziej, jak głosi zawsze tekst na końcu naszych nut, Chwała Bogu za wszystko: za Maryję, jej wniebowstąpienie, opiekę nad plonami, piękno przyrody, możliwość śpiewania dla Matki Bożej i z nią wychwalania Trójcy Przenajświętszej.

Agnieszka Skórzewska

Rudka, 16.08.2014 (fot. Anna Ryszawa)

Bardzo dziękujemy hajnowskim mniszkom klaryskom oraz parafii Trójcy Przenajświętszej w Rudce za gorące przyjęcie w tych dniach, zapewnienie noclegu i miejsc do prób, a także za umożliwienie poprowadzenia nabożeństwa.

CHÓR ŻEŃSKI I: Teresa Bielecka, Natalia Galuchowska, Jowita Sielska, Agnieszka Skórzewska

CHÓR ŻEŃSKI II: Magdalena Chomać, Magdalena Czyż, Anna Madej, Monika Ryszawa, Barbara Supeł

CHÓR MĘSKI: Przemysław Kisło, Krzysztof H. Olszyński, ks. Błażej Samociuk

KANTORZY: Magdalena Chomać, Magdalena Czyż, al. Wojciech Łuszczyński, Anna Madej, Krzysztof H. Olszyński, ks. Błażej Samociuk, Jowita Sielska, Agnieszka Skórzewska

KUCHNIA: Natalia Galuchowska, Jadwiga Olszyńska, Julia Olszyńska, Monika Ryszawa, Irena Sielska, Tomasz Supeł

MENEDŻER ZAPLECZA: Alicja Minarczuk

LOGISTYKA: Magdalena Chomać, al. Wojciech Łuszczyński, Jarosław Olszyński, ks. Błażej Samociuk, Tomasz Supeł

ARCHIWIZACJA AUDIO-FOTO: Przemysław Kisło (audio), Alicja Minarczuk (foto), Agnieszka Skórzewska (audio)

MATERIAŁY INFORMACYJNE: Magdalena Chomać (druk), Łukasz Krytkowski (projekt plakatu i broszurek), Anna Madej (druk), Anna Ryszawa (druk)

 

Exaltata est - nagrania z nabożeństwa dostępne online

          Na naszym kanale na YouTube opublikowaliśmy wybór śpiewów z nabożeństwa Exaltata est, które niedawno celebrowaliśmy dwukrotnie - w Hajnówce (15. sierpnia) i w Rudce (16. sierpnia). Oczekując na napisy końcowe, które pojawią się na naszej stronie niebawem, zapraszamy do ponownego wsłuchania się w chorał gregoriański na Uroczystość Wniebowzięcia NMP.

Exaltata est – fotorelacja z Hajnówki i Rudki

          Za nami Exaltata est w Hajnówce i Rudce. By obejrzeć fotorelację, kliknij poniższe zdjęcie. Dziś jeszcze szansa usłyszenia nas na mszy św. w Korycinach o godz. 10.00!

Exaltata est – chorał gregoriański na Uroczystość Wniebowzięcia NMP (II)

          Kilka dni temu przedstawiliśmy opis symboliki nabożeństwa Exaltata est, na które składa się chorał gregoriański z Uroczystości Wniebowzięcia NMP. Dziś przybliżamy śpiewy, jakie wchodzą w skład nabożeństwa. Każdy z nich ma swoją funkcję i wykonywany był/ jest w określonym momencie dnia lub w ramach konkretnej modlitwy. Nabożeństwo zbudowane jest z czterech części; ta rytmika modlitwy oddaje rytm modlitwy brewiarzowej. Na każdą z części składają się trzy śpiewy. Uzupełniają je śpiewane lekcje wraz z responsoriami krótkimi i versiculusami (więcej we wspomnianym opisie symboliki nabożeństwa).

CZĘŚĆ I. NIESZPORNA

Jeden z trzech warsztatów weekendowych,
poświęconych nabożeństwu Exaltata est

Felix namque es – responsorium, na procesję. Śpiew własny. Źródło: Processionarium SOP. Rzym 1913. Responsorium to typ śpiewu chorałowego, w którym, po wspólnym odśpiewaniu przez kantora i chór wersetu stanowiącego „refren”, następuje dialog kantora i chóru. Na wersety kantora chór odpowiada różnymi fragmentami „refrenu”. Niniejsze responsorium jest śpiewem własnym Uroczystości Wniebowzięcia NMP, tzn. jest przypisany do tej uroczystości i nie pojawia się nigdzie indziej w roku liturgicznym. Pochodzi z procesjonarza dominikańskiego (SOP – sacerdotes ordine praedicatorum).

Benedicta + Ps CXXVI – I Nieszpory, czwarta antyfona. Źródło: Vesperale Romanum. Paryż 1913. W największe swoje święta Kościół stosuje starożytną żydowską rachubę czasu. Ponieważ najpierw była ciemność, a z niej wyłoniła się jasność, tak w tradycji żydowskiej każdy dzień powtarza ten cykl stworzenia; zaczyna się więc o zachodzie słońca dnia poprzedniego. Dlatego też w największe święta kościelne pierwszym punktem obchodów są nocne czuwania (łac. czuwanie – vigilia), które choć sprawowane są przed północą, należą już do tej uroczystości. W ten sposób każda uroczystość ma I i II Nieszpory (pierwsze sprawowane są jeszcze dnia poprzedniego).

Quem terra – hymn, na procesję. Śpiew własny. Źródło: Processionarium SOP. Rzym 1913. Hymn autorstwa Venantiusa Fortunatusa (530-609), biskupa Poitiers, bardzo popularny w średniowieczu.

Czytanie z Księgi Rodzaju – z Matutinum: Nokturn 1, lekcja 1. Tłum.: ks. Jakób Wujek. Źródło: Breviarium Romanum, Rzym 1962. Główną częścią nocnego czuwania jest Matutinum (Godzina Czytań). W największych uroczystościach składa się z trzech nokturnów. Każdy z nokturnów zawiera 3 psalmy, a następnie 3 lekcje (dziś nazywane czytaniami, choć w uroczystej formie są śpiewane, nie czytane), każda zakończona uroczystym responsorium. Lekcja z Księgi Rodzaju jest pierwszym czytaniem z dziewięciu przewidzianych na wigilię Wniebowzięcia NMP.

Exaltata est Sancta Dei Genitrix – responsorium krótkie, na tercję. Źródło: Antiphonale pro diurnis horis, Rzym 1912. W tzw. mniejszych godzinach brewiarza, odmawianych w ciągu dnia (tercji, sekście i nonie) po czytaniach występują responsoria krótkie, mające uproszczoną budowę. Po responsorium następuje śpiew versiculusa, który nawiązuje swoją treścią do kolejnego responsorium krótkiego tego dnia, śpiewanego podczas seksty.

CZĘŚĆ II. PROCESYJNA

Podstawą naszych ćwiczeń są tzw. próby domowe

Sicut cedrus – responsorium, na procesję. Śpiew własny. Źródło: Processionarium SOP. Rzym 1913. Przez nas zaśpiewane w interpretacji według traktatu De musica Hieronima z Morawii, XIII-wiecznego dominikańskiego muzykologa, żyjącego w klasztorze św. Jakuba w Paryżu. W swoim traktacie opisuje on praktykę wykonawczą miejscowej wspólnoty dominikanów. W świetle jego traktatu chorał jawi się jako muzyka rytmiczna, co świetnie koresponduje z przeznaczeniem niniejszego responsorium – śpiewu wykonywanego podczas procesji.

Speciosa – antyfona, na procesję. Śpiew własny. Źródło: Processionarium SOP. Rzym 1913. Interpretowany według traktatu Hieronima z Morawii.

Ave stella matutina – antyfona, na procesję. Śpiew własny. Źródło: Processionarium SOP. Rzym 1913. Śpiewany według powszechnej dziś w zakonie dominikańskim interpretacji chorału (Hieronim zamieszcza w swoim traktacie uwagę, że wymienionych przez niego zasad nie powinno stosować się do tekstów rymowanych).

Czytanie z kazania św. Jana z Damaszku – z Matutinum: Nokturn 2, lekcja 4 i 5. Mowa świętego Jana Damasceńskiego: mowa 2., o Zaśnięciu Najświętszej Maryi Panny. Tłum.: Marcin Morawski. Źródło: Breviarium Romanum, Rzym 1962.

Assumpta est Maria in coelum – responsorium krótkie, na sekstę. Źródło: Antiphonale pro diurnis horis, Rzym 1912. Po responsorium następuje śpiew versiculusa, który nawiązuje swoją treścią do kolejnego responsorium krótkiego tego dnia, śpiewanego podczas nony.

CZĘŚĆ III. MSZA ŚWIĘTA

Próby męskie odbyły się m. in. w Rudce oraz w klasztorze
misjonarzy oblatów na Świętym Krzyżu

Signum magnum – introit. Śpiew własny. Źródło: Graduale Romanum. Rzym 1961. Introit jest śpiewem rozpoczynającym mszę świętą. Wraz ze śpiewem na ofiarowanie i komunię świętą należy do tzw. części zmiennych, zależnych od dnia. Śpiew części zmiennych należał do chóru.

Inviolata  – sekwencja/ na procesję. Źródło: Bruges processionale, Brugia ok. 1550. Przewidziany jako proza (sekwencja) na Wniebowzięcie NMP. Bardzo popularne w średniowieczu sekwencje powstawały na motywach melodycznych śpiewu Alleluia. Od XII wieku śpiewane były powszechnie właśnie po śpiewie Alleluia, a przed Ewangelią św. Reformy związane z trydencką odnową liturgii doprowadziły do usunięcia wszystkich sekwencji z wyjątkiem pięciu. Dziś praktycznie używa się jedynie dwóch: na Niedzielę Wielkanocną i Niedzielę Zesłania Ducha Świętego. Ponieważ sekwencja śpiewana była przez lud, jej schemat melodyczny jest bardzo prosty. Na ogół składa się z par wersetów śpiewanych na tę samą melodię.

Alleluia. Assumpta est – źródło: Graduale Romanum. Rzym 1961. Alleluia jest przykładem śpiewu jubilacyjnego. W takim śpiewie po wyśpiewaniu całego tekstu kantor lub chór wykonuje dodatkowy wielonutowy ozdobnik (jubilację), by zaznaczyć, że choć został wyśpiewany cały tekst, to i tak jest to za mało, by dostatecznie uwielbić Boga.

Czytanie ze św. Ewangelii wg Łukasza + homilia – z Matutinum: Nokturn 3, lekcja 7. Tłum.: ks. Jakób Wujek (Łk 1, 41-42). Kazanie świętego Piotra Kanizjusza, prezbitera, O Maryi Dziewicy, Bożej Rodzicielce. Źródło: Breviarium Romanum, Rzym 1962. Zgodnie z tradycyjną praktyką w matutinum śpiewa się jedynie nagłówek (łac. capitulum) fragmentu z Ewangelii św. czytanej danego dnia. Ten krótki urywek kończy się słowami Et reliqua (tzn. „i co następuje”, „i tak dalej”). W domyśle po takim odczytaniu nagłówka każdy uczestniczący w Matutinum powinien przywołać sobie wspomniany fragment Ewangelii św. w całości i go rozważyć. Zazwyczaj w ramach uroczystego nocnego czuwania po Matutinum następuje msza święta, podczas której wspomniany urywek zostanie zaśpiewany w całości.

Maria Virgo assumpta est – responsorium krótkie, na nonę. Źródło: Antiphonale pro diurnis horis, Rzym 1912. Po responsorium następuje śpiew versiculusa.

CZĘŚĆ IV. NIESZPORNA

Niektóre śpiewy z tradycji dominikańskiej wykonamy
wg traktatu Hieronima z Morawii

Virgo parens Christi – responsorium Na procesję. Źródło: Processionarium SOP. Rzym 1913.

Virgo prudentissima + Magnificat – I Nieszpory, antyfona do Magnificat. Źródło: Vesperale Romanum. Paryż 1913. W skład niektórych godzin brewiarzowych jako stale obecne elementy wchodzą kantyki nowotestamentalne. Takim kantykiem, obecnym w każdych Nieszporach, jest pieśń Maryi, tzw. Magnificat.

Salve Regina – antyfona kończąca na okres od I Nieszporów Uroczystości Przenajświętszej Trójcy do nony soboty przed I Niedzielą Adwentu włącznie. Źródło: Vesperale Romanum. Paryż 1913. Antyfona śpiewana podczas procesji po Completorium (ostatnia godzina brewiarzowa dnia, stąd określenie antyfony "kończąca", tzn. kończąca liturgię godzin całego dnia). Jeśli Completorium odmawia się indywidualnie, a Nieszpory wspólnotowo, można antyfonę kończącą zaśpiewać po Nieszporach. W ciągu roku używa się czterech różnych antyfon kończących, w zależności od okresu liturgicznego. Każda z nich ma melodię zwykłą (łac. tonus simplex) oraz uroczystą (łac. tonus solemnis). Niniejsze nabożeństwo kończy Salve Regina w tonie uroczystym.

Jeszcze raz serdecznie zapraszamy:

piątek, 15. sierpnia, godz. 17.00 – EXALTATA EST w kościele św. Klary w Hajnówce;

sobota, 16. sierpnia, godz. 19.00 – EXALTATA EST w kościele Trójcy Przenajświętszej w Rudce;

niedziela, 17. sierpnia, godz. 10.00 – msza św. w kaplicy św. Józefa Robotnika w Korycinach (parafia Rudka).

Trwa ostatni warsztat przygotowujący "Exaltata est"

          Na warszawskim Wilanowie trwa ostatni warsztat przygotowujący nabożeństwo Exaltata est, które już w najbliższy weekend będzie można usłyszeć dwukrotnie w diecezji drohiczyńskiej. Wspólna praca nad materiałem daje nam coraz więcej satysfakcji, bo i trudności technicznych coraz mniej, wątpliwości także. Nuty, które mają być krótkie, raczej są krótkie, a te długie wychodzą długie. Z pauzami bywa jeszcze różnie, ale efekt finalny słychać całkiem nieźle. A jak po takiej całodniowej pracy doskonale smakują desery Wedla...

W końcu warsztat na Wilanowie, prawda?

Na temat wykorzystania nowych technologii w służbie Projektu była ostatnio mowa.

Po całym dniu za stołem z nosem w nutach relaksujący spacer po Wilanowie.

O! To wszystko dla mnie?!

Mmm... Omnomnomnom...

Tak, tak! Tak właśnie człowieka przepełnia miłością śpiewanie chorału!

Exaltata est – chorał gregoriański na Uroczystość Wniebowzięcia NMP (I)

          Od samego początku działalność Projektu Muzyczno-Liturgicznego „Wschód – Zachód” bazuje na organizacji nabożeństw, których oprawę muzyczną stanowią dawne pieśni religijne z terenów całej Europy. Jak do tej pory wypracowaliśmy pięć takich nabożeństw: VIA CRUCIS, drogę krzyżową z polską dawną pieśnią pasyjną; AVE VERA VIRGINITAS, Apel Jasnogórski z dawnymi pieśniami maryjnymi i adwentowymi na Uroczystość Niepokalanego Poczęcia NMP; AVE MAGNE REX CAELORUM, polskie renesansowe pieśni bożonarodzeniowe; STELLA SPLENDENS IN MONTE, nabożeństwo październikowe z pieśniami z rękopisu El Llibre Vermell de Montserrat; REQUIEM AETERNAM, różaniec wypominkowy z chorałem pogrzebowym i ludowymi śpiewami o śmierci. Miło nam poinformować, że już wkrótce kontemplować będziemy nowe nabożeństwo, EXALTATA EST (łac. Wywyższona jest), dedykowane Uroczystości Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

Giotto, Zaśnięcie Dziewicy Maryi

 Uroczystość Wniebowzięcia NMP znana była już w V wieku w Palestynie i Syrii i już wtedy świętowana była 15. sierpnia. W teologii rozwijanej na terenie Cesarstwa Bizantyńskiego nazywane było Zaśnięciem (gr. Koimesis) Bogurodzicy. Rzym przejął je w VII wieku, choć prawda o wniebowzięciu NMP podniesiona została do rangi dogmatu dopiero w 1950 r. W Prawosławiu, choć święto należy do dwunastu największych świąt obchodzonych w kalendarzu liturgicznym, prawda ta dogmatem być nie może (dogmaty prawosławne dotyczą bezpośrednio Chrystusa). Dodatkowo w tradycji wschodniego chrześcijaństwa mówi się, że podczas zaśnięcia Jezus Chrystus zabrał do nieba jedynie duszę Maryi. Katolicki dogmat głosi jednak, że do nieba została wzięta Maryja z duszą i ciałem, gdyż jako Niepokalanie Poczęta nie podlegała skutkom grzechu pierworodnego, a więc i śmierci.

Zaśnięcie NMP, Czechy, poł. XIV w.

          Uroczystość Wniebowzięcia NMP jest więc niewątpliwie najstarszym świętem maryjnym w chrześcijaństwie, do dziś uroczyście obchodzonym na Wschodzie i Zachodzie. W tradycji łacińskiej od wieków posiadała ona, jak każde wielkie święto, rozbudowaną wigilię (nocne czuwanie), w której skład wchodziły: I nieszpory, matutinum (złożone z trzech nokturnów), laudesy i msza święta. Po zakończonym nocnym czuwaniu osoby konsekrowane czekała jeszcze modlitwa pozostałych godzin brewiarzowych w ciągu dnia: tercja, seksta, nona, II nieszpory i kompleta. Do tego dołożyć należy drobne wzbogacenia tego schematu wynikające z tradycji poszczególnych wspólnot zakonnych (np. procesje). Jeśli sobie uświadomimy, że każdy ryt liturgiczny w chrześcijaństwie jest rytem śpiewanym, łatwo dojść do wniosku, że tak uroczystym obchodom musiały towarzyszyć równie uroczyste i różnorakie śpiewy. Wśród nich pojawiają się śpiewy wspólne dla świąt maryjnych, obchodzonych w ciągu roku, lecz przede wszystkim śpiewy własne Uroczystości Wniebowzięcia NMP. Niewielka ich część powtarza się w kilku godzinach brewiarzowych, znaczna większość wykonywana jest tylko raz w ciągu roku. Właśnie z tego bogactwa tradycyjnego śpiewu chorałowego Kościoła Rzymskokatolickiego skorzystano przy przygotowaniu celebracji niniejszego nabożeństwa – Apelu Jasnogórskiego na Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Oparto się na dwóch łacińskich tradycjach: księgach edycji watykańskiej, podanych całemu Kościołowi Powszechnemu, i księgach dominikańskich, zawierających śpiewy własne zakonu kaznodziejskiego.

Wniebowzięcie NMP, miniatura z XII w.

          Ponieważ śpiewy wykorzystane w niniejszym nabożeństwie pochodzą z godzin brewiarzowych oraz mszy świętej, a wszystkie te modlitwy odmawiane są w poszczególnych porach dnia, nabożeństwo również oddaje swym charakterem jednorodny puls modlitwy śpiewanej, odwołując się zarazem do symboliki liczb, popularnej w średniowieczu, kiedy to muzykę uznawano za gałąź matematyki. Pieśni pogrupowane są po trzy; cyfra trzy symbolizuje Boga Trójjedynego. Takich grup pieśni jest cztery, co z kolei jest symbolem świata; świat bowiem ma cztery strony, kształtują go cztery żywioły, a czas przemija w cyklu czterech pór roku. Trzy razy cztery, czyli symboliczne przeniknięcie się świata niebieskiego z ziemskim, łącznie daje dwanaście – tyle samo gwiazd pojawia się nad głową Maryi w Objawieniu św. Jana (Ap 12, 1). W tym samym Objawieniu liczba dwanaście to również liczba dwunastu bram Nowego Jeruzalem, które otwierają się po trzy na każdą stronę świata (Ap 21, 12-13). Cykliczny podział nabożeństwa na dwanaście pieśni odbywa się poprzez lekcje wzięte z matutinum. Każdej lekcji, zgodnie ze zwyczajem, towarzyszy responsorium oraz versiculus. Zgodnie z tradycją lekcje także są śpiewane. Trzy lekcje z trzema responsoriami i trzema versiculusami dają dziewięć dodatkowych śpiewów zgrupowanych po trzy; odpowiada to dziewięciu chórom anielskim pogrupowanym po trzy według nauki św. Ambrożego. Są to niejako śpiewy ukryte, niezauważalne w porównaniu z resztą, podobnie jak subtelne i niezauważalne pozostają działania aniołów w świecie przyrodzonym. Łącznie dwanaście pieśni i dodatkowe dziewięć śpiewów daje liczbę dwadzieścia jeden. Odwołuje się ona do 21. rozdziału Objawienia św. Jana, w którym opisuje on Nowe Jeruzalem. Podobna struktura symboliki liczbowej zastosowana jest w kaplicy pałacowej Karola Wielkiego w Akwizgranie, stanowiącej piękny zwornik tradycji wschodniej i zachodniej Europy, gdzie całość proporcji odnosi się do tego samego rozdziału Apokalipsy. Tam wzajemne przenikanie się Nieba i Ziemi symbolizuje oparcie planu budowli na kole i kwadracie, w niniejszym nabożeństwie – na skrzyżowaniu cyfr 3 i 4.

W swojej ukrytej symbolice nabożeństwo to wskazuje więc na czasy ostateczne. Dzięki temu, że Maryja zgodziła się na przyjęcie Bożej woli i porodziła Chrystusa, dziś dwanaście bram Nowego Jeruzalem stoi otworem. Paradoksalnie, by to mogło się stać, Jezus przechodząc przez łono Maryi i przez ściany swojego grobu te dwie bramy pozostawił nietknięte. Odchodząc potem do nieba, wkrótce zabrał swoją matkę do siebie, koronując ją na Królową Nieba i Ziemi. A koroną królowej jest wieniec z gwiazd dwunastu, o czym mówi fragment objawienia wykorzystany jako śpiew rozpoczynający mszę świętą tejże uroczystości (wykorzystany również podczas nabożeństwa).

Dokładny układ nabożeństwa wraz z krótkim opisem pochodzenia śpiewów można poznać tutaj.

          W sierpniu bieżącego roku nabożeństwo EXALTATA EST będziemy mogli przeżyć dwukrotnie w diecezji drohiczyńskiej. Układ śpiewów jest następujący:

piątek, 15. sierpnia, godz. 17.00 – EXALTATA EST w kościele św. Klary w Hajnówce;

sobota, 16. sierpnia, godz. 19.00 – EXALTATA EST w kościele Trójcy Przenajświętszej w Rudce;

niedziela, 17. sierpnia, godz. 10.00 – msza św. w kaplicy św. Józefa Robotnika w Korycinach (parafia Rudka).

Plakat nawiązuje do liczbowej symboliki nabożeństwa. W warstwie kolorystycznej
inspirowany jest średniowieczną polichromią z gotyckiej konkatedry św. Jana Ewangelisty w Kwidzynie.
Projekt: Łukasz Krytkowski.